Xác nhận và phủ định

Ý nghĩa của chương

Con người thường có xu hướng tìm kiếm bằng chứng xác nhận điều mình đã tin, thay vì chủ động kiểm tra xem niềm tin đó có sai hay không.

Đây là một trong những nguyên nhân khiến chúng ta đánh giá quá cao hiểu biết của bản thân. Càng tìm được nhiều thông tin phù hợp với quan điểm ban đầu, chúng ta càng tự tin, ngay cả khi những thông tin đó chưa đủ để chứng minh kết luận.

Trong chương này, Taleb tập trung vào ba vấn đề:

• Thiên kiến xác nhận: Con người ưu tiên những thông tin phù hợp với niềm tin có sẵn.
• Tư duy phản chứng: Một bằng chứng trái ngược có thể bác bỏ một kết luận mang tính tuyệt đối.
• Giới hạn của quan sát: Những điều chưa từng xuất hiện trong dữ liệu vẫn có thể xảy ra.

Thông điệp trung tâm: Muốn hiểu thế giới chính xác hơn, bạn không chỉ cần tìm bằng chứng ủng hộ quan điểm của mình mà còn phải chủ động tìm những điều có thể chứng minh mình sai.

Những ý tưởng cốt lõi

1Thiên kiến xác nhận: Chúng ta thường nhìn thấy điều mình muốn tin

Thiên kiến xác nhận (Confirmation Bias) là xu hướng lựa chọn, diễn giải và ghi nhớ thông tin theo cách củng cố niềm tin sẵn có.

Khi đã tin vào một kết luận, con người dễ xem bằng chứng thuận chiều là quan trọng và tìm cách giải thích những bằng chứng trái chiều.

Ví dụ 1. Vì sao hai nhà đầu tư nhìn cùng một biểu đồ nhưng có kết luận khác nhau?

Giả sử BTC đang giao dịch ở mức 100.000 USD.

Hai nhà đầu tư quan sát cùng một thị trường:

• Nhà đầu tư A tin BTC sẽ tăng lên 110.000 USD.
• Nhà đầu tư B tin BTC sẽ giảm xuống 90.000 USD.

Cả hai đều tiếp cận những dữ kiện giả định sau:

Vấn đề: Cả hai có thể đang tìm kiếm lý do bảo vệ dự báo thay vì kiểm tra dự báo.

Điều quan sát được:

• Hai người tiếp nhận cùng thông tin nhưng diễn giải khác nhau.
• Mỗi người ưu tiên những dữ kiện phù hợp với kỳ vọng của mình.
• Càng tìm được nhiều bằng chứng thuận chiều, họ càng dễ tự tin.

Ý của tác giả: Niềm tin có sẵn có thể khiến con người lựa chọn bằng chứng để bảo vệ quan điểm thay vì kiểm chứng nó.

Ví dụ 2. Khi người quản lý chỉ nhìn thấy những phản hồi tích cực

Giả sử bạn mở một cửa hàng trái cây.

Trong tháng đầu tiên, cửa hàng nhận được 100 phản hồi khách hàng:

• 70 phản hồi tích cực về chất lượng.
• 20 phản hồi cho rằng giá cao.
• 10 phản hồi phàn nàn về độ tươi.

Người quản lý tin rằng cửa hàng đang hoạt động rất tốt nên chỉ tập trung vào 70 phản hồi tích cực.

Vấn đề: Người quản lý chỉ sử dụng dữ liệu phù hợp với niềm tin rằng cửa hàng đang vận hành tốt.

Điều quan sát được:

• Phản hồi tích cực chiếm đa số nhưng không xóa bỏ những vấn đề còn tồn tại.
• Những phản hồi tiêu cực có thể chứa thông tin quan trọng.
• Nếu chỉ nghe lời khen, người quản lý dễ đánh giá sai chất lượng vận hành.

Ý của tác giả: Một niềm tin có thể được củng cố bằng cách lựa chọn thông tin, ngay cả khi những bằng chứng trái chiều vẫn tồn tại.

2Tư duy phản chứng: Một bằng chứng có thể bác bỏ hàng nghìn quan sát

Tư duy phản chứng (Falsification) là cách kiểm tra một giả thuyết bằng việc tìm những bằng chứng có khả năng chứng minh nó sai.

Taleb sử dụng vấn đề thiên nga trắng để chỉ ra sự khác biệt giữa việc xác nhận và bác bỏ một kết luận.

Ví dụ 1. Khi nào một giả thuyết về BTC bị bác bỏ?

Giả sử BTC đang ở mức 100.000 USD.

Một nhà đầu tư đưa ra giả thuyết:

“BTC sẽ tăng lên 110.000 USD vì vùng hỗ trợ 95.000 USD tiếp tục được giữ vững.”

Để kiểm tra nhận định, nhà đầu tư xác định trước:

Nếu BTC đóng cửa ngày dưới 95.000 USD, giả thuyết về việc giữ hỗ trợ bị bác bỏ.

Vấn đề: Việc hỗ trợ chưa bị phá không chứng minh giá chắc chắn sẽ đạt mục tiêu.

Điều quan sát được:

• Nhà đầu tư biết trước điều kiện khiến nhận định mất hiệu lực.
• Không cần liên tục tìm lý do để bảo vệ dự báo.
• Một giả thuyết chưa bị bác bỏ không đồng nghĩa nó đã được chứng minh đúng.

Ý của tác giả: Thay vì chỉ tìm bằng chứng xác nhận, hãy xác định điều gì có thể chứng minh giả thuyết của bạn sai.

Ví dụ 2. Một nghìn con thiên nga trắng có chứng minh tất cả thiên nga đều trắng?

Giả sử một nhà nghiên cứu quan sát được 1.000 con thiên nga, tất cả đều màu trắng.

Ông kết luận:

“Tất cả thiên nga trên thế giới đều màu trắng.”

Nhưng ở lần quan sát thứ 1.001, ông phát hiện một con thiên nga đen.

Điều quan sát được:

• 1.000 con thiên nga trắng chỉ chứng minh những con đã quan sát đều trắng.
• Một con thiên nga đen đủ bác bỏ mệnh đề tất cả thiên nga đều trắng.
• Bằng chứng phủ định có thể mang giá trị logic lớn hơn rất nhiều bằng chứng xác nhận.

Ý của tác giả: Không thể chứng minh một quy luật tuyệt đối chỉ bằng cách tích lũy những quan sát phù hợp với nó.

3Giới hạn của quan sát: Chưa từng xảy ra không có nghĩa không thể xảy ra

Con người thường sử dụng những gì đã quan sát trong quá khứ để suy luận về tương lai.

Tuy nhiên, dữ liệu quá khứ chỉ phản ánh những gì đã xuất hiện, không bao gồm tất cả những khả năng có thể xảy ra.

Ví dụ 1. Một chiến lược chưa từng thua lớn

Giả sử một chiến lược trading được kiểm tra trên 1.000 giao dịch.

Kết quả giả định:

• 600 giao dịch thắng.
• 400 giao dịch thua.
• Mức thua lớn nhất từng ghi nhận: 2% tài khoản.

Người sử dụng kết luận:

“Chiến lược này không thể khiến tài khoản mất hơn 2% trong một giao dịch.”

Vấn đề: Nhầm mức thua lớn nhất đã quan sát với mức thua lớn nhất có thể xảy ra.

Điều quan sát được:

• 1.000 giao dịch chỉ phản ánh lịch sử của chiến lược.
• Một biến động bất thường có thể tạo ra mức lỗ vượt xa quá khứ.
• Nhiều quan sát không đảm bảo mọi rủi ro đã được nhận diện.

Ý của tác giả: Không quan sát thấy một sự kiện không đồng nghĩa sự kiện đó không thể xảy ra.

Ví dụ 2. Một doanh nghiệp chưa từng mất khách hàng lớn

Giả sử một doanh nghiệp có 10 khách hàng thường xuyên, tạo ra doanh thu 500 triệu đồng mỗi tháng.

Trong đó:

• 1 khách hàng lớn đóng góp 250 triệu đồng.
• 9 khách hàng còn lại đóng góp tổng cộng 250 triệu đồng.

Suốt 3 năm, khách hàng lớn luôn đặt hàng đều đặn.

Chủ doanh nghiệp cho rằng nguồn doanh thu này sẽ tiếp tục ổn định.

Vấn đề: Sự ổn định kéo dài có thể khiến doanh nghiệp đánh giá thấp rủi ro phụ thuộc.

Điều quan sát được:

• Ba năm ổn định không đảm bảo khách hàng sẽ tiếp tục đặt hàng.
• Một thay đổi duy nhất có thể làm doanh thu giảm một nửa.
• Rủi ro lớn có thể tồn tại ngay cả khi quá khứ không ghi nhận sự cố.

Ý của tác giả: Không nên biến những quan sát trong quá khứ thành sự đảm bảo tuyệt đối cho tương lai.

Áp dụng vào trading

Một nhà giao dịch tốt không chỉ biết vì sao mình vào lệnh, mà còn biết điều gì khiến luận điểm giao dịch mất hiệu lực.

• Xác định điều kiện bác bỏ: Trước khi vào lệnh, hãy xác định cấu trúc giá hoặc tín hiệu nào khiến nhận định của bạn không còn đúng.
• Chủ động tìm bằng chứng trái chiều: Khi muốn Long BTC, hãy kiểm tra cả những yếu tố có thể ủng hộ kịch bản giảm giá.
• Không tuyệt đối hóa backtest: Một chiến lược hoạt động tốt trong quá khứ vẫn có thể gặp những điều kiện thị trường chưa từng xuất hiện.

Áp dụng vào cuộc sống

Tư duy phản chứng giúp bạn đưa ra quyết định dựa trên bằng chứng thay vì bảo vệ niềm tin cá nhân.

• Trong kinh doanh: Khi tin rằng một sản phẩm sẽ bán chạy, hãy tìm hiểu lý do khiến khách hàng có thể từ chối mua.
• Trong học tập: Khi tiếp nhận một quan điểm, hãy nghiên cứu cả những lập luận phản đối thay vì chỉ tìm thông tin đồng tình.
• Trong ra quyết định: Hãy xác định trước điều kiện khiến bạn cần thay đổi kế hoạch, thay vì chờ thất bại mới xem xét lại.